Lệ Thuỷ huyện phía Nam của tỉnh Quảng Bình, nằm trên toạ độ 16055’ đến 17022’ vĩ độ Bắc, 106025’ đến 106069’ kinh độ Đông. Phía Bắc giáp huyện Quảng Ninh, phía Nam giáp huyện Vĩnh Linh tỉnh Quảng Trị. Phía Tây có đường biên giới chung với tỉnh Khăm Muộn - nước Cộng hoà dân chủ nhân dân Lào dài gần 43km. Phía Đông giáp biển Đông có bờ biển bãi ngang dài trên 32km. Dân số đến cuối năm 2008 trên 145.000 người với hai dân tộc chủ yếu là Kinh và Bru Vân Kiều.

Trước thế kỷ thứ IX vùng đất này thuộc Chiêm Thành, nay dấu tích xưa còn sót lại ở Mỹ Đức (Sơn Thuỷ) và Thành Ninh Viễn (Nhà Ngo - Liên Thuỷ). Năm 1069, đời vua Lý Thánh Tông, Chế Củ - vua của Chiêm Thành dâng ba châu Địa Lý, Bố Chính, Ma Linh để chuộc mạng. Vùng đất này trở thành đất của Đại Việt từ đó.

Để từng bước mở mang bờ cõi, vào thời đại nhà Lý, Lý Thường Kiệt đã tổ chức di dân từ Châu Hoan, Châu ái vào. Từ đó người Việt trở thành cư dân chính, đã ra sức khẩn hoang, lập ấp dựng làng. Từ năm 1385 trở đi (cuối triều đại nhà Trần), Lệ Thuỷ còn có tên là Nha Nghi, huyện sở đóng ở Mũi Viết, Thượng Phong (Phong Thủy) đối diện với sông Bình Giang (Kiến Giang), trước mặt có Ninh Viễn Thành ở phía Nam và xa hơn về phía Tây Nam có núi Yên Ngựa (An Mã) như bức trường thành án ngữ kẻ giặc từ phương Nam lấn ra xâm phạm.

Trong các thế kỷ XIII, XIV, XV Lệ Thuỷ là vùng phên dậu phía Nam của Đại Việt nên ngay từ đầu vùng đất này đã sớm thực hiện chính sách “Ngụ binh ư nông”. Đinh tráng từ 18 tuổi đến 45 tuổi được gọi vào lính, luyện tập binh mã, sắp xếp theo đội, ngũ rồi cho về quê sản xuất nhằm dự trữ binh lương. Hễ có giặc thì tập hợp lại chiến đấu chống quân xâm lăng.

Trong lao động sản xuất cũng đã  kết hợp nông nghiệp với phát triển ngành nghề để tự rèn đúc cày, cuốc, gươm, giáo, dệt vải phục vụ cho sản xuất, đời sống và  chiến đấu theo hướng tự cung tự cấp.

Năm 1469, năm Quang Thuận thứ X, vua Lê Thánh Tông ngự giá vào phương Nam dẹp giặc Chăm Pa, lập bản đồ trong cả nước, tổ chức một đợt di dân lớn hình thành các phủ, huyện. Phủ Tân Bình có 2 huyện: huyện Lệ Thuỷ và huyện Khang Lộc. Lệ Thuỷ có tên chính thức từ đó cho đến bây giờ. Lúc đầu Lệ Thủy bắt đầu từ Hạ Cờ ra Võ Xá, nằm ở hữu ngạn Kiến Giang. Phía tả ngạn Kiến Giang là Khang Lộc, sau này gọi là Phong Phú.

Năm 1831, tổ chức lại đơn vị hành chính, Lệ Thủy là một trong ba huyện thuộc phủ Quảng Ninh (Lệ Thuỷ, Khang Lộc, Phong Lộc) thuộc vùng Nam Quảng Bình.

 Cuối đời Minh Mạng, các huyện Khang Lộc, Phong Lộc thuộc tả ngạn Kiến Giang và Lệ Thuỷ thuộc hữu ngạn Kiến Giang được chia thành 2 huyện theo hướng cắt ngang. Từ Thạch Xá qua An Xá, Lộc An, Phú Thọ trở vào Nam giáp Vĩnh Linh thuộc huyện Lệ Thuỷ. Từ Thạch Bàn, Ngô Xá, Lại Xá, Mỹ Đức trở ra Bắc thuộc phủ Quảng Ninh. Phủ lúc này cũng như đơn vị huyện. Sau cách mạng tháng Tám năm 1945, thôn Thạch Bàn và vùng Hoa Thủy, Sơn Thủy thuộc về huyện Lệ Thuỷ.

Trong thời kỳ thực dân Pháp xâm lược nước ta từ 1858 đến trước 1945 Lệ Thuỷ gồm 7 tổng (Thuỷ Liên, An Trạch, Xuân Lai, Mỹ Lộc, Thượng Phúc Lộc, Đại Phúc Lộc, Thạch Xá)và 68 làng, tổng Thạch Bàn thuộc huyện Quảng Ninh. Sau 1945 trở đi Lệ Thuỷ có thêm các thôn: Thạch Bàn, Tân Lệ, Lại Xá, Xuân Hoà, Mỹ Đức, Ngô Xá, Hoành Viễn, Phúc Vinh, Ninh Lộc, Thượng Xá, Hoàng Đàm, Trung Tín, Lộc Xá, Ngân Sơn tách từ huyện Quảng Ninh về Lệ Thuỷ.

Sau cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, đến tháng 6 năm 1946 nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà định hình lại đơn vị hành chính. Lệ Thủy có 12 xã: Hoàng Hoa Thám, Phan Đình Phùng, Lê Lợi, Lê Khiếu, Minh Khai, Quang Trung, Tây Hồ, Cao Vân, Duy Tân, Hưng Đạo, Ngô Văn Lý, Sào Nam.

Trong 9 năm trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp các xã mang tên các doanh nhân, anh hùng dân tộc đã quật cường vượt qua gian khổ, hy sinh chiến đấu cho đến ngày thắng lợi hoàn toàn.

Tháng 6 năm 1955 sau cải cách ruộng đất, hệ thống hành chính được tổ chức lại. Lệ Thủy có 22 xã:

Xã Hoàng Hoa Thám tách thành 2 xã: Hoa Thủy và Sơn Thủy.

Xã Phan Đình Phùng tách thành 2 xã Hàm Nghi và Đình Phùng.

Xã Lê Khiếu cắt các thôn Thái Xá, Mai Thượng, phường Xuân Lai, Mai Hạ bổ sung cho xã Lê Lợi và lấy tên mới là Xuân Thủy.

Xã Lê Lợi được bổ sung các thôn Thái Xá, Mai Thượng, phường Xuân Lai, Mai Hạ chia thành 2 xã Mai Thủy và Phú Thủy.

Xã Minh Khai đổi thành xã An Thuỷ.

Xã Quang Trung cắt thôn Đại Giang qua xã Tây Hồ và tách thành 2 xã : Phong Thuỷ và  Lộc Thuỷ.

Xã Tây Hồ nhập thêm thôn Đại Giang của xã Quang Trung và tách thành 2 xã Liên Thuỷ và Trường Thủy.

Xã Cao Vân tách thành 2 xã: Dương Thủy và Mỹ Thủy.

Xã Duy Tân tách thành 2 xã Tân Thuỷ và Thái Thuỷ.

Xã Hưng Đạo tách thành 3 xã : Hưng Thuỷ, Ngư Thuỷ và Sen Thuỷ.

Xã Ngô Văn Lý đổi thành xã Cam Thuỷ.

Xã Sào Nam tách thành 2 xã Thanh Thuỷ và Hồng Thuỷ.

Từ tháng 7 năm 1977 đến tháng 6/1990 Lệ Thuỷ và Quảng Ninh sáp nhập thành huyện Lệ Ninh. Năm 1983 tách xã Ngư Thủy thành 3 xã: Ngư Hòa, Hải Thủy và Ngư Thủy.

Năm 1986 thành lập thị trấn Kiến Giang từ một nửa thôn Thượng Phong (Phong Thủy), thôn Quảng Cư và một xóm Xuân Lai (Xuân Thủy) và thôn Cỗ Liễu. Hình thành một đơn vị hành chính tại nông trường Lệ Ninh là thị trấn nông trường Lệ Ninh.

Năm 1994 tách xã Trường Thủy thành 2 xã Trường Thủy và Văn Thủy. Xã Văn Thuỷ gồm khu vực miền Tây Bến Tiến của xã Phong Thuỷ, Lộc Thuỷ, Trạng Cau của xã Liên Thuỷ, nông trường Đại Giang giải thể cùng thôn An Sinh lập 1 xã.

Năm 2000 tách một số bản của xã Ngân Thuỷ và Kim Thuỷ lập thành một xã mới là Lâm Thuỷ.

Đến nay Lệ Thuỷ có 26 xã và 2 thị trấn. Xã đông dân nhất là An Thuỷ, còn xã ít dân nhất là Lâm Thuỷ.

Còn nữa

Theo Lịch sử Đoàn Thanh niên Lệ Thủy